(4) Van controle naar vertrouwen, kan dat?

Wat doet zelfbescherming en waar is het goed voor?

Het woord zegt het al. Het gaat over bescherming van het zelf. Dat is een breed begrip. Als iemand me wil slaan en ik houd mijn handen voor mijn gezicht, dan is dat zelfbescherming. Maar als iemand mij wil slaan en ik sla, voor de zekerheid, eerst zelf op zijn gezicht, kun je dat waarschijnlijk ook zelfbescherming noemen.

Maar dat is fysiek. Het gaat mij om de psychologische vorm, de geestelijke variant.

Als we het woord zelfbescherming in onze samenleving gebruiken, klinkt het als iets onschuldigs. Het is een beetje een containerbegrip. Een verklaring, waar we veel vormen van reacties of het gedrag van iemand, onder kunnen wegzetten.

"Ja, dat is haar afweer"

"Dat doet ie omdat zich afgewezen voelt"

"Ze zet meteen haar muurtje omhoog"

"Hij heeft bevestiging nodig"

"Ja, ik ben wel een beetje conflict vermijdend"

"Zij is gewoon heel onzeker"

Dat is iemands mechanisme van zelfbescherming. En als we dat dan 'verklaard' hebben, hoeven we ook niet verder en dieper. Dan knikken we naar elkaar als we dit hebben besproken. We hebben het begrepen: Hij kan niet tegen kritiek. Zij is onzeker. Die ander heeft bindingsangst.

Zo hebben we er een etiketje op geplakt en het daarmee gelabeld. Klaar! En zo hebben we wel benoemd wat iemand doet, maar niet waarom iemand dat nodig heeft.

Ik heb ondertussen op dit gebied veel geleerd. Niet alleen door me er technisch in te verdiepen, maar ook door ervaringen in de praktijk. Helaas ook door problemen die mijzelf zijn overkomen. Problemen die ik mede heb veroorzaakt en waarvan ik pas later ben gaan begrijpen wat mijn eigen aandeel daarin was. En ook waar dat vandaan kwam.

Dat ik daarvan meer ben gaan begrijpen, zegt niet dat ik daardoor een beter of een wijzer mens ben geworden dan iemand anders. Maar ik heb wel ondervonden dat het niet anders kan dan door zonder terughoudendheid ook naar jezelf te kijken en dat is een pijnlijke confrontatie. Ik heb dat al wel vaker geschreven.

Door de ervaringen in mijn jeugd ben ik onwillekeurig geoefend geworden in het heel snel 'lezen' van mensen. En daar hoort dan bij dat ik nu als volwassene ook een snelle kwalificatie van een 'type' mens ben gaan maken. Dat zullen vast meer mensen herkennen.

Toen ik jong was vond dat voornamelijk in mijn hoofd plaats. Want in de wereld van geloof waarin ik opgroeide, sprak je zulke dingen niet uit. Dan 'oordeelde' je over anderen en dan ging je op Gods stoel zitten. Alhoewel ik een periode ook wel behoorlijk vrijmoedig en openhartig jongetje ben geweest. Met een eerlijkheid die me ook wel eens in vervelende situaties bracht.

Maar in ieder geval leerde ik ook al jong wat de gevolgen zijn van roddel en achterklap. Juist in de besloten religieuze sekte, waarin ik opgegroeid ben, zijn de gevolgen soms ronduit ernstig te noemen. Dat heb ik meer dan eens ondervonden.

Een voorbeeld daarvan is dat ik wel eens ter verantwoording geroepen ben door 'oudsten', over pornoblaadjes die gevonden waren. Op basis van volstrekte leugens werd mij verteld dat die van mij afkomstig moesten zijn. En terwijl ik de waarheid vertelde, werd me duidelijk gemaakt wat de 'helse' gevolgen zouden zijn als ik bleef liegen.

Maar als dan later bleek dat de schuldige naar anderen had gewezen, uit angst voor straf, kwam er geen excuus en ook geen publieke correctie over wat er daardoor over mij was rondgegaan.

Dat leerde me dus al vroeg, dat mensen voor zichzelf een bepaald belang hebben bij wat ze zeggen over iemand anders. Dat er een emotie achter schuilgaat, die de waarheid niet bovenaan heeft staan. Daar zullen we ons allemaal aan schuldig maken, want dat is een vorm van zelfbescherming.

De praktijk leerde mij echter ook dat wat je mond eenmaal heeft verlaten nooit meer onder controle te houden is. Het komt hoe dan ook bij die ander terecht. Dat kan ook zo bedoeld zijn, om met een omweg iemand iets duidelijk te maken. Maar meestal niet met het gewenste resultaat. We hebben geen controle over hoe anderen dat uitleggen of begrijpen.

Een onschuldig voorbeeld, zonder psychologische diepgang, is er eentje met een harde les. In een groepje, zei ik iets over een jongen die in de grote 'middagpauze' langs het schoolplein opliep met het mooiste meisje uit mijn klas. Uit jaloezie zei ik iets over zijn uiterlijk en waarom zij in hemelsnaam iets in hem zag.

Dat kwam, via iemand uit dat groepje, bij die jongen terecht. Zij bleken samen op dezelfde vechtsport te zitten en ik werd niet lang daarna een keer opgewacht na school. In een voor mij angstig moment, met wat meer van zijn makkers om hem en om mij heen, heeft hij me dat laten voelen.

Beide momenten ben ik nooit vergeten. Maar het is nu 45 jaar later wel een mooie brug naar de achtergrond van zelfbescherming en hoeveel geestelijke pijn het kan veroorzaken in relaties.

Zelfbescherming is niet per definitie een slecht systeem.

• Als een kind leert dat het verstandiger is om de mond te houden wanneer een volwassene kwaad is, is dat heel effectief.

• Als je na herhaalde afwijzing, leert om niet zo snel je gevoel te laten zien, dan beschermt dat je tegen nieuwe pijn of teleurstelling.

• En als je razendsnel mensen leert lezen om te bepalen of een situatie veilig of onveilig is, dan is dat een heel nuttige functie om jezelf te beschermen en je gedrag aan te passen.

Maar het lastige is dat het een systeem is dat ooit effectief was en ook heel goed heeft gewerkt. Daar ben je dus op gaan vertrouwen. Dat is zelfs als 'veilig' gaan voelen, zonder dat je eigenlijk precies weet wat 'veilig voelen' werkelijk betekent.

Als je dan volwassen wordt krijgt een geworteld systeem van zelfbescherming een hele andere invulling. Maar helaas weet dat interne instinctieve mechanisme niet 'vanzelf' wanneer zijn taak erop zit.

Het kind wordt volwassen. De omgeving is veranderd en het gevaar is niet meer hetzelfde. Maar het systeem loopt met je mee. In een vriendschap, in een conflict, in een huwelijk en in een scheiding. Maar ook nog altijd in de relatie met je ouders.

Wie kent niet dat gevoel dat je, zelfs als je een grote, zelfstandige volwassene bent geworden, om iets heel kleins, ineens weer die oude ergernis kunt voelen. Of dat je in de afweer schiet over een houding of een toon van je ouders, die onwillekeurig een emotie boven brengt. Maar waar we ons helemaal niet van bewust zijn, is dat situaties met anderen, zomaar ineens eenzelfde gevoel kunnen veroorzaken. Je kunt het niet eens echt thuisbrengen, maar het is er wel. Een reactie van jezelf die soms overtrokken lijkt, of een kwestie waar jij je altijd fundamenteel tegen verzet. Reacties waar mensen in je omgeving zich echt over verbazen: "Zo kennen we je helemaal niet..."

Dat is je oude interne systeem dat een gevoel in je herkent en dan automatisch de veilige vertrouwde vorm van zelfbescherming inzet. Met ons verstand herkennen we dat helemaal niet zo gemakkelijk omdat het niet direct gelijksoortige situaties zijn.

Maar er hoeft alleen iets in te zitten wat hetzelfde voelt. Een toon of een blik. Of misschien kritiek, afwijzing of dat je afstand ervaart. Het gevoel dat iemand zich met jou bemoeit. Je oude systeem reageert instinctief, omdat het 'gevaar' herkent. Bij gevaar (acute stress) is meestal niet het beste moment om eerst zorgvuldig de feiten te controleren en je verstand te laten vaststellen of dat gevaar er eigenlijk wel echt is.

En daar zit ook het pijnlijke. Een reactie die bedoeld is om jezelf te beschermen, kan zomaar schade aanrichten in een relatie. Je probeert jezelf instinctief tegen pijn te beschermen, terwijl je daarmee iemand anders pijn doet. En vervolgens ben je bezig de schade te herstellen die je helemaal niet bewust veroorzaakt hebt.

Mijn ervaringen hebben mij gevormd en maken me op een bepaalde manier heel behoedzaam. Ook al kan ik tegelijkertijd heel openhartig zijn.

Mijn systeem heeft me immers geleerd dat de waarheid lang niet altijd helpt. En ik heb geleerd dat ik mijn eigen identiteit en eigen waarneming altijd maar weer moet verdedigen.

Totdat ik ontdekte waar dat bij mijzelf vandaan is gekomen en hoe dat is gevormd. Totdat ik tot geloof kwam en leerde begrijpen wat daar nu achter schuilgaat.

Niet alleen psychologisch, maar ook in de fundamentele vragen: Wie ben ik? Wat probeer ik eigenlijk te beschermen? Waar komt mijn veiligheid werkelijk vandaan?

Dat brengt de oplossing nog niet meteen in hapklare brokjes, maar het is wel het begin van een bijzonder mooi proces. Dat tegelijk pijnlijk en confronterend is, maar ook een hele nieuwe horizon opent.

Wordt vervolgd...

#IkbeneenkindvanGod