(6) Van controle naar vertrouwen, kan dat?
"Boeddha in de Polder" leuke TV van Joris Linssen
Het kwam zomaar ineens voorbij op een avond. Een TV programma waarin Joris Linssen op bezoek gaat bij mensen die een spirituele reis hebben gemaakt in het ontdekken van zichzelf.
Het blijkt een herhaling te zijn van een paar jaar geleden en het programma valt onder de paraplu van De Boeddhistische Blik van KRO/NCRV. En het levert me bijna perfect passende voorbeelden op bij wat ik bedoel te vertellen.
Ik zou immers in dit deel het verschil gaan beschrijven van: Over wie het gaat en over wie het zou moeten gaan.
In de aflevering die ik zag, ontmoet Joris in Drenthe Aljo Bril, een 'bushcrafter' die met weinig middelen in de natuur kan leven.
Aljo vertelt aan Joris dat hij na een meditatie- of coachingstraject bij terugkomst zijn vrouw volledig overrompeld door haar te melden dat hij weggaat. "Ik moest weg, ik kon niet anders", zegt hij. Hij wist het zeker.
En zo laat hij plotseling zijn vrouw en oude leven achter om sober in de Drentse natuur te leven. Hij noemt zich nu expeditieleider, innerlijke gids en wildernisgids en organiseert retraites en natuurreizen.
Aljo spreekt over thuiskomen in jezelf, luisteren naar jezelf en vertrouwen krijgen in jezelf en in jouw pad. Zijn boodschap wordt door KRO-NCRV heel expliciet samengevat als: “Kies voor jezelf.”
Hij zegt dat hij nu leeft vanuit zijn gevoel en eindelijk is wie hij daadwerkelijk is.
"Zentijd" is een ander programma van De Boeddhistische Blik. Hier komen we Ceremoniemeester Ellen tegen. Een ingewikkelde kindertijd en jeugdtijd heeft haar leven getekend. De wereld daarna is hard en confronterend voor haar en een diepe depressie volgt.
Als een vriend van haar ouders zijn eigen leven neemt, ziet zij zijn geest en ze ontdekt dat er meer is. Via therapie en zelfhulp vindt ze weer een weg omhoog. Wat raakt is dat zij zegt dat ze nu haar eigen vader en moeder is geworden. De ouders die zij vroeger zo hard nodig heeft gehad, probeert ze nu voor zichzelf te zijn.
Ellen zegt dat ze met deze ontwikkeling 'volledige autonomie' heeft bereikt. En omdat ze deze krachtige ontdekking van zelfliefde ook met anderen wil delen, introduceert Ellen het solohuwelijk. Mensen trouwen met zichzelf.
Tijdens de ceremonie wordt de mannelijke en de vrouwelijke energie symbolisch in jezelf verbonden. Zo kun je de liefde die je zoekt in jezelf vinden.
Volgens Ellen is trouwen met jezelf het grootste gebaar van zelfliefde.
Nu gaat het mij niet om Ellen en Aljo, het Boeddhisme of de vriendelijke Joris. Het gaat mij om deze typische voorbeelden. Wat in deze verhalen zo goed opvalt, is hoe groot en belangrijk "het zelf" hierin wordt gemaakt.
Het gaat natuurlijk over 'jezelf' zijn. Maar dat is precies de explosief groeiende vorm van expressie, die in onze 'moderne' samenleving steeds nadrukkelijker de aandacht krijgt.
Je mag zijn wie je bent of wie je wilt zijn.
Iets dat overigens maar heel weinig met Boeddhisme te maken heeft. Maar wat veel van deze aantrekkelijke filosofische en spirituele levensvisies, in onze eigen Westerse interpretatie, wél met elkaar gemeen hebben gekregen, is dat je op een reis wordt gestuurd!
Een reis van zelfonderzoek naar zelfkennis om 'het zelf' te leren kennen. Vooral door 'naar binnen' te kijken. En om daar dan ook maar eens een 'wijze' spreuk aan toe te voegen: "Wat je aandacht geeft, groeit!"
Het begint dus met een zoektocht vanuit jezelf.
En na een lange reis kom je dan uit.... bij jezelf.
In onze samenleving, vermijden we angstvallig om hierin het woord "egoïsme" te gebruiken. We verpakken dit proces, waar veel mensen in onderweg zijn, graag in hoogdravende filosofische omschrijvingen.
Maar als je het platslaat, laat Aljo zien waar 'thuiskomen in jezelf' toe leidt. We kennen zijn partner en zijn worstelingen niet. Maar zijn eigen ik, zijn gevoel is hier wel de leidende stem en het maakt haar in het verhaal een kansloos decorstuk. Hij kan immers niet anders. Aljo vertrekt en laat haar achter.
Bij Ellen zien we iets anders. Zij gaat niet weg of laat niemand achter. Maar zij maakt een nieuw concept van haar ontdekking en trouwt mensen met zichzelf. Daarin zijn anderen echter juist niet meer persé noodzakelijk om geborgenheid en liefde te kunnen vinden.
Nu wil ik helemaal geen karikatuur maken van hun verhaal. U en ik zijn niets beter of slechter dan zij zijn. Het is alleen een beeldende getuigenis van hetzelfde soort geestelijke armoede als die ik ook heb bij mezelf heb ontdekt.
En ik geloof zelfs dat we deze geestelijke armoede allemáál kennen.
Omdat wat wij missen, een bodem van zekerheid is. En in mijn beleving komen we dan precies op het feitelijke kruispunt van:
Over wie het gaat en over wie het zou moeten gaan.
Wat ik ontdekte is dat het verschil tussen mijn leven in de seculiere wereld en die van het Evangelie, deze fundamentele en bijna perfecte misleiding over jezelf is.
Want als je vanuit jezelf begint en weer bij jezelf uitkomt, dan zou je, filosofisch gezien, kunnen zeggen: De cirkel is rond!
Maar is het niet juist een wanhopige zoektocht naar controle in het leven? Naar controle om je gevoelens te kunnen geruststellen?
Want het klinkt als een hele mooie afronding: "Eureka! Ik heb het gevonden. Ik ben thuis in mezelf!" Maar zowel het project als de prestatie ben jij zelf. Dat is wat deze eindeloze lus zo triest en verdrietig maakt. Want:
Wij weten nu eenmaal niet alles...
Dus hebben we ook zeker niet alles onder controle!
Dan is het eigenlijk totaal onlogisch en om dan op "het zelf' van de wispelturige mens te gaan bouwen? Om een anker te willen vinden in het leren om 'op jezelf te durven vertrouwen'? Dat kan immers nooit het alternatief zijn om de onzekerheid van het bestaan weg te kunnen nemen.
Want wat nu als je op een gegeven moment ontdekt dat jij ook zo'n oud systeem hebt. Dat zich boos maakt, gaat zweten, nerveus wordt en veroorzaakt dat je gaat huilen, trillen, ineen krimpt of dat een paniekgevoel je overvalt, op momenten dat je dat helemaal niet wilt.
Een systeem dat sneller reageert dan jij zelf hebt kunnen bedenken waar die reactie vandaan kwam. Met de confrontatie dat het ook je 'volwassen ik' dus aan controle ontbreekt.
Psychologisch gezien is het echter een hele logische keuze om terug te vallen op jezelf als je geen grip meer kunt vinden. En dan:
Sluit jij jezelf op in jezelf.
In wezen kruip je dan juist terug in precies het systeem dat je zelf niet onder controle hebt. Sterker nog, je laat dat oude systeem zelfs de controle overnemen. En dan is er nog maar één stap nodig om dat oude systeem ook voor onszelf weer redelijk en geloofwaardig te maken.
In deel 4 zagen we al dat dit systeem van zelfbescherming heel veilig kan voelen, maar dat het niet de waarheid bovenaan heeft staan. Dat is wat de psychologie ook verklaart. Ons brein maakt er een eigen waarheid van en geeft ons vervolgens een verhaal dat klopt met wat we voelen
Daarmee kun je met je verstand, naar buiten toe, in alle met rust en kalmte en met mooie bewoordingen, de overwegingen verklaren. Onze eigen waarheid is dan de oplossing geworden.
Is dat de beweging die Aljo en Ellen hebben gemaakt? Want "het zelf" is zo weer heel belangrijk geworden en ook belangrijk gemaakt in een nieuw verhaal. De 'IK' heeft nu ook een nieuwe identiteit met een eigen waarde. Het is nu immers de gids, de spreker en de enige uitlegger van mijn eigen waarheid.
Maar je vrij voelen in je eentje is meestal niet het einddoel. Dus heeft die nieuwe autonomie wel weer een nieuw publiek nodig.
Zo wordt Ellen als de Ceremoniemeester die mensen met zichzelf trouwt een autoriteit in haar ontdekking van de zelfliefde. Aljo is als expeditieleider en innerlijke gids een soort autoriteit op zijn ontdekking van thuiskomen in jezelf.
Het zijn wat mij betreft uitstekende voorbeelden van de WIE waarover het meestal gaat, maar die niet de WIE is waarover het zou moeten gaan. Het is een valkuil die de waarheid niet wil of kan aankijken en die ontwijkt of verplaatst.
En nogmaals, dit is NIET bedoeld om een karikatuur te maken van Ellen en Aljo. Want we hebben allemaal een Ellen en Aljo in ons. Of we dat nu willen of niet. We willen namelijk allemáál heel graag doen wat we zelf willen.
En daar is niets lachwekkend of grappig aan. Het is zelfs bloedserieus. De Bijbel zegt in Romeinen 8:6 "Want het bedenken van het vlees is de dood, maar het bedenken van de Geest is leven en vrede."
Dat 'vlees' gaat over veel meer dan egoïsme alleen. Het gaat over de mens die vanuit zichzelf leeft, tegenover een leven dat zich richt op God.
Klinkt dat niet heel logisch? Want als je dit werkelijk met je verstand benadert, dan kunnen 8 miljard mensen onmogelijk allemaal doen wat ze zelf willen. Allemaal je 'gevoel volgen' is daarom een volkomen onwerkbaar systeem om onze hele wereld te kunnen leiden en tegelijkertijd ook iedereen veilig te houden.
Waarvan akte...
Dus het is niet alleen Bijbels gezien de weg die onherroepelijk naar onze eigen zelfvernietiging leidt. Want wat als mijn wens, jouw ruimte nodig heeft? En jouw vrijheid ten koste gaat van mijn veiligheid?
In het volgende deel kijk ik daarom graag naar de andere kant.
Opmerkingen